MASTER NEGATIVE
NUMBER
00-260.12
h.
^.-.-jj...
f ■ '. • T .«I-J-Tf.-.-l-.-yjv-,*?,.-. -:■ y;^vi. ..;.; ,;:■■
(■ ■••■■■■: .--y^ ■■-:f ■ /.^,'-' /■ ■'.'
MICRdFiLMED 2003
THE CLASSICS LIBRARY
UNIVERSITY OF ILLINOIS
AT URBANA-CHAMPAIGN
URBANAJL 61801
AS PART OF THE
DITTENBERGER-VAHLEN
CIC 6 PRESERVATION GRANT
PROJECT
Funded by the National Endowment for the
Humanities
Reproduction may not be made without
permission from Tiie Classics Library,
University of lilinois at Urbana-Champaign.
■^^.^fiA^.A^M.L. :,.<rr. .-^vtVt 1 s-iiyKii^' - ".,"^^.^:*^i.,- j>iit.s:it»s^>
: vC ^ ■_. -r.
! /v^'./
1
COPYRIGHT STATEMENT
The copyright law of the United States (Title 17, United States Code) governs the making of the photocopies or other reproductions of copyrighted material including foreign works under certain conditions. In addition, the United States extends protection to foreign works by means of various international conventions, bilateral agreements, and proclamations.
Under certain conditions specified in the law, libraries and archives are authorized to furnish a photocopy or other reproduction. One of these specified conditions is that the photocopy or reproduction is not to be "used for any purpose other than private study, scholarship, or research." If a user makes a request for purposes in excess of "fair use," that use may be liable for copyright infringement.
The institution reserves the right to refuse to accept a copy order if, in its judgment, fulfillment of the order would involve violation of the copyright law.
: ^«i-. .:'A*:t%^
-'..^.vW.
AUTHOR: Zimmermann, Eugen
TITLE: Quaestionum Plautinarum et Terentianarum.
PLACE: Lorrach
DATE: 1889
■\...hc^^,.,l .
BIBLIOGRAPHiC RECORD TARGET
The Classics Library University of lllinois at Urbana-Champaign
CIC 6 / NEH Dittenberger-Vahlen Microfilming Project
Storage Number : rY^-^U^ . Q
Quaestioniom Plautinariim et Terentianar\am .
Liber 1. De verbi posse formis dissolutis. Author(s) : Zimmermann^ Eugen. Publication :
Lorrach , Year:
1889 Description :
24 p. 21x25 cm. Language :
Latin Note(s) :
Progr. no. 578, Gymnasiim of Lorrach.
OCLC: 18302052
Technical Microfilm Data
Microfllmed by
Preservation Resources
Bethlehem, PA
On behalf of
The Classics Library
University of lllinois at Urbana-Champaign
Urbana, IL
Film Size: 35mm microfilm
Reduction Ratio: /^''JL^
Image Placement: JA QA) / IB y IIB
Date fiiming began: /D ho /o3
Camera operator:
IIA) y IBy
>
SvA
o o
3 3
<^^
|
00 |
u> |
^ |
|
|
o |
cn |
cn |
|
|
z |
3 |
3 |
|
|
3 |
— 3 |
> |
|
|
Qi |
DD |
||
|
Q) |
O >> S-ro |
0)0 |
|
|
Q.;^ |
2.0 |
o m |
|
|
CD CD |
|||
|
^~^ ^O |
OQ^X |
||
|
GHIJKLMN clrnnopqrsti |
3l |
h- » |
3" c |
|
IJKLMN nopqrst |
00 CJl |
KLMN ijklmn |
|
|
OPQRS jvwxyz |
OPQR uvwxy |
-^ o o |
|
|
TUVW 12345 |
STUVW Z12345 |
o |
RST stuv |
|
cr>x -«v|-< |
$ (= |
||
|
oorsi |
c^x |
X < |
|
|
vo o |
COM |
"< -^ |
|
|
^ |
X |
||
|
O |
M |
.'V^'
o
3
3
V ^c
■Ip
^4r
8
3
3
■•^
¥^
^*
fe
00
o
00
O
Ln
2.0 mm
ABCDEFGHUKLMNOPQRSTUVWXVZ abcdetghi|klmnopqrsluvw>yzl234 567890
ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ abcdefghijklmnopqrstuvwxyzl234567890
ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ
abcdefghijklmnopqrstuvwxyz
1234567890
'fo
¥p
&■
m
|
JJ |
||
|
o |
||
|
0 |
||
|
"0 |
m |
u |
|
z |
z |
s |
|
o |
m |
1 s |
|
o |
> |
o |
|
0 |
■ |
T3 |
|
J3 |
"D |
|
|
> |
c |
|
|
■0 |
13 |
|
|
I |
■0 |
|
|
o |
O cn m 0 m |
A* '- V
^^
ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ abcdefghiiklmnopqrstuvwxyz 2.5 mm 1234567890
'€o
fp
CJI
3 3
01
a
n >,
€8
•< 33 •^ (/>
■"<
CT>X
ootsi
^
o
3 3
o >
<5.o
II
>< JO
»——1
■^<
<J1<
<TiX
^-<
OOM
<A
O
ro
CJl
3 3
> ro
o m
CD O OQ i
tn=3 ^ ^ o o
X <
IM
-<
LAUTIN ARUM et TERENTIAMABUBr
■'>: •.
m
■' <■ - '/'^■^:-
it' ■ •
.>?^ LIBER PRIOR.
^- '■>■ .--!".■■ ■'■■ ,'• ■- t;-^-^ ■ . / ■•
."'^.■5r^^^
;. ■«-■-
DE
VERBI POSSE FORMIS
DISSOLUTIS
DISPUTAVIT
■:'^
EUGENIUS ZIMMERMANN.
'■^.l^:---r:^.
■ - ■*-"■:-■. ■ - -..v.
*■ - ■•■*. ■ * ; f
.■ ■^' ■ ."?-—. V
WISSENSCHAFTLICHE BEILAGE ZUM BERICHTE UBER DAS GROSSH. GYMNASIUM UND .V. REALPROGYMNASIUM LORRACH VOM JAHRE 1888/89.
|
_^-^<^§ios^.^.^=^ - |
■' ■" - » ',■ ''■ |
||
|
T^. _ ■ * .-' .' ■'"' |
■ -r\f^ t i. - - ' |
||
|
^;.r : '''■ |
lOrrach. |
. ■" ;■ >■ i-^: - |
|
|
•■/ - |
BUCHDRUCKEREI VON C. R. GUTSCH. |
■ ■ *•. ■ ■; |
|
|
togr.-Nr. 578. |
- |
1889. |
■'/* ! ■■•" ■t' |
|
■ir'- . :.■• ■ ' |
■•'■•■ ',: j ■ ' ■" . ■ ■ - ' ■. ■ -■ "' |
;■ ,>,'".■ . "■^ |
-— ■*< ;.i= . .-■- .. .■'-■.-.•i.. ^-^. w'-':.:-li>
s
.^.
>■■■;
t _
fty<jtV.-i A. , i ^I^^-^A^»^ V^-'*;--
■■"A. ■«.■ :..*,{*. .
■ '■^*5'2v-.-^'>^''.v.-"-/''VV-:\' ■■
.-. **!■■■•< ,*.■•- •- _ . ■ - , ■,..
y . . ' >
PRAEFATIO.
Graramaticis et criticis in rebus exstare haiid pauca, quae minirae singillatim seorsumque unoquoque loco diiudicanda sint neque recte diiudicari possint . quis est talibus in quaestionibus semel versatus qui nesciat? POSSE de verbo viros vel doctissimos in editionibus Plauti Terentiique et libris grammaticis sive criticis saepe adhuc erravisse et errare res quasdam in oertam quandam rationem referendas et sub unum conspectum subiciendas neque referentes neque subicientes videtur nobis ex disputatiuncula, quae sequitur, constare.
POSSE igitur inter verbi 'esse' composita — nam illud ex 'potis' et 'esse' in unam coaluisse vocem inter omnes constat, quamquam ipsius huius verbi compositi origo assimilatione quae vocatur paulo magis oblitterata est quam ceterorum. qua re ipso in huius disputatiunculae liraine proprium quendara locum composito 'po.sse' esse vindicandura tuo iure suspiceris — sat dignura est, ut in hac quaestione peragenda magis magisque elucebit, de quo accuratiore quadam agatur disputatione, unde id, quod paulo ante monuiraus, huius quoque verbi in usura diiiidicatura atqiie diiudicandum cadere facile perspexeris.
Cuius de compositi origine 'ipse indicio est', ipsius ut »dimidiati ^[enandri« utar locutione, praeter Plautum etiam Terentius. qui forraas et non contractas — -potis 4- esse' — et contractas — 'posse' — pariter adhibeant metri tantum. nequaquam sententiae. quam quidem respiciendam esse viri docti voluerunt non nulli, ratione habita, ita ut non semol scripturam primariam i. e. non con- tractam, etsi a librarii.^ est obscurata. certa ex ratione nos restituere liceat atque oporteat.
Sane, quod in universum patet, ne Plauti Terentiique genera dicendi. quorum uterque linguae usum exhibeat familiarem, ille, ut rem quam brevissime designem. plebeium, hic patricium, et con- iungenda et disiungenda, simpliciter inter se misceantur. quam maxime est monendum: homines doctos artem grararaaticam et criticam exercentes haud pauca peccavisse rebus et formis Plautinis temere in Terentium tralatis recentissimis temporibus intelleximus.
Itaque quod hoc opusculum ad genus GRAMMATICAE HISTORICAE spectans conficientes rationem dicendi Plautinam ac Terentianam seiunctim tractavimus, quo comparatio omnibus in paiiibus evadat facillima, nemo. nisi falloi-, magnopere improbaverit.
Atque quoniam derivationem verbi verbo quidem attigimus. aptissime hanc disputationem, quod iterum ad indolem huius pertinet libelli, sic instituere nobis videmur, ut priore hoc libro iam edito de rormis, altevo postea fortasse edendo de syntaxi agamus verbi 'posse',
Primum igitur sunt ex fabulis Plauti et Terentii superstitibus exempla — mille fere — coUigenda omnia: tanta cum cura et anxietate huic rei operam navare oportet, ut nemo plus magisve
.;/it^.\r ■ j..
navare possit. Imprimis aimiram proficiscendum erit e codicum coUatione recentissima quamqne accuratissima , quae editione Ritscheliana (nova) nondum sane plena exhibetur; nam talibus in quae- stionibus, ubi de discrepantiis scripturae agitur haud raro subtilissimis, nuUa fere collatio satis potest esse accurata, qua omni cum securitate fretus rem tractandam tractes. Deinde in res quasdam aut amborum poetarum communes aut utriusque proprias videbatur inquirendum, id quod partim facilius enucleari potuit partim difficilius: difficillime autem se non habere tales, qualis haec est, quaestiones non possunt, ubi de sufctilitatibus quibusdam cum in formis tum in syntaxi verborum agatur frequentissimorum a librariis saepe magis minusve dilutis, cuius generis corruptelas omnium scriptorum in codicibus latissime patere constat. Quare, quamquam poetas praecipue Romanos, sicut prioribus saeculis raultis de rebus se habebat sententia , utut atque ubiubi metrum postulabat, temere in rebus specie vel minutissimis modo hanc modo illam et admisisse et omisisse formam non habemus persuasum , ita ut potius contra disputemus , ne , id quod tertium considerandum , medita- tionibus quibusdam subtilissimis gravissiraos in errores deducti non tam textum quam textorem, si ita dicere licet, ^emendantes* depravemus memoriam, nusquam, nisi rationes intercedere a verbis videbantur certissimae gravissimaeque, id, quod de usu observavimus, in contextu poetarum peracturi traditis abire, idque quam proxime tantum, sumus ausi.
Itaque omnes coniecturas, emendationes vero nisi eaedem videbantur statim in ipsum textum, qualis adhuc est constitutus, admittendae, censui plane opprimendas.
X-x 'Jx
.i-^.V": ,;'..■ vf;.jt.»-l^ .„■
' ''.t iifc'*^ t'^^ •'•','--'"--'.' H''V 7'"' V' -.^' -7. i" ■
-. (ti
§ 1. -raf
De 1 U 1 ItJ et FU 1 £( apud Plautum.
a) 'Potis' verbo 'esse' adiecto.
Plautus et Terentius, ut alii, forraas et non contractas et contractas, quod ad sententiam
attinet, sine ulla usurpant differentia. Desunt enim minime viri docti, qui re vera discrimen statuere
voluerint sententiae, praeter alios Bentleius, vir sagaciijsimi ingenii, cf. exempli gratia eius annotationem
ad Ter. Eun. v. 113 (I, 2, 83). Attamen in adhibendis formis non contractis hos poetas non tam
libere ac temere, quam adhuc viri docti iudicaverunt, versatos esse intellegemus.
ei Quamquam igitur Prisciano') et Servio-) testibus 'potisj'') pro 'nomine'*) est habendum, tamen
haec forma usurpatur in utroque omnium generum numero: et in singulari et in plurali^), ita ut hoc
nomen sit annumerandum indeclinabilibus. Itaque non recte egit Pareus »Lexici Plautinic sub v.
'Potessum' annotans: *Pos enim in possum est ex potis: et pos in possumus est ex potes, pluralic.
Significationes locutionis 'potis' (cum 'esse' coniunctae) — cf. 'potens', 'potior', 'potissimus'
formas — ad duas rationes possunt referri, quarum altera
a) ad personas (i. e. ut lingua utar vernacula »imstande sein. vermogen«), altera
b) ad res (i. e. »moglich sein«) pertinet. Usurpatae autem in Plauti codicibus exstant formae
1) cf. Jnst. VI, 67 (pg. 708). 2) Inspicias Comment. in Verg. Aen. III, 671. 3) Cum *pote' pro 'potis' conferas v. c. 'fortasse' pro 'fortassis', ('sat' pro 'satis'), 'mage' pro 'magis' (cf. ex gr. Don. annot. ad Ter. Adelph. t. 264 (II, 3, 11) , ita ot formam 'potis' iudicare liceat oporteatque primariam ; iiarum formarum ('potis' primariae et *pote' secundariae vel debilitatae) de ugu et Plautino et Terentiano quid dicendum, v. paulo infra. Conferas etiam Periz. ad Sanct. Min. cap. X pg. 215, 1. G. Vossii Arist. s. De arte gramm. cap. 21, Ruddim. Institt. tom. I pag. 119 ann. 45, Reisigii «Vorlesungen ub, lat. Spr." § 135, 7, Neuii «Formenlehre d. lat. Spr." tom. II (2. edit.) pg. 692, Kuehneri „Ausf. Gramm. d. lat. Spr." tom. I pg. 376 not. 1. — | Numeris utor locis Terentianaram comoediarum excitandis Umpfenbachii ; Plantinarnm Epid., Curc, Asin., Truc, Aul., Amph., Merc,, Stich., Poen., Pseud., Capt., Rud., Bacch., Trin. Eitschelianae editionis «sociis operae adsumptis Gustavo Loewe, Georgio Goetz, Friderico Schoeli", Men., Most., Pers. eiusdem Ritschelii ex editionibus 1848—54 publici iuris factis; Mil. glor. 0. Ribbeckii (a. 1881); Cas. Gep- perti (a. 1866), Vidul. Winteri (cf. Plauti fab. deperdit. fragm., Bonnae 1885). — Cist. nondum accurato cum app. crit. edita. } 4) i. e. pro adiectivo ; cf. tamen iudicium Pweisigii 1. 1. § 135, 7 et Kuehneri I. 1. tom. 1 pgg. 376 et 520. 6) Nusquam nisi hoc loco ex augurum Ubris a Varrone (de ling. lat. V, 10, 58) laudato: «Divi qui potes", de quo v. Neu. 1. 1. tom. II. pg. 98 et Kuehn. 1. 1. tom. I. pg. 359, videtur declinatum ; cf. etiam Varr. ibid. V, 1, 4 ('impos').
iA*^.;
— 6 —
1)
e",.*-
A. 'potis' primaria
et a) ante vocales: Curc. 269 (II, 2, 19) (in forma 'potis' 'is' m. 3 e coit. E); Tnic. 165 (I, 2, 64), ibid. 170 (I, 2, 169); Amph. 626 (II, 1, 79), ibid. 693 (II. 2, 61); Stich. 626 (IV, 2, 46) (POTISEST A, 'potest' cett.), ibid. 773 (V, 7, 5); Poen. 286 (I, 2, 74) (POTISEST A, 'potest' cett., cf. B. 'pote'), ibid. 846 (IV, 2, 24) ('potis est' 1) * Z, 'poti esf B C D S 'potis' (sine 'est' sequente 'facere') F, ib. de v. 875 (IV, 2, 53) v. A. b. ; Bacch. 35 (I, 1, 1) ('potis est' codd. cum Charis., nisi quod 'potius' Z et in 'potis' post 's' erasum est 'st' in B); Pers. 35 (I, 1, 36), ibid. 40 (I, 1, 41); Mil. glor. 683 (III, 1, »»,9i), ibid..l317 (IV, 7, 12) ('potis es' CDF, 'potis' e' B, 'potissis' Non. (v. \. b.), 'potessis' Z); Capt. 970 (V, 2, 17) (traditum codicibus BE 'potisses' pro 'potis es' manifesto), de Pseud. v. 1302 (V, 2. 11) POTISESSE V. infra,
et b) ante consonantes : Merc. 331 (11,2, 59), ibid. 349 (II, 3. 15); (Amph. quoque Y. 1007 (III. 4. 22) — ubi codd. sane 'potius decet' pro manifesto 'potis decet' exhibent — laudaremus, nisi hos tres versus: 1006 — 1008 a Plauto prorsus abiudicandos esse constaret: cf. Muell. Plaut. Pros. pg. 617 not. 1); Poen. 227 (I, 2, 17), ibid. 875 (IV, 2, 53) (POTE (vel I)SI(vel E)S — itaque 'potis es', conf. pg. 9 — A, 'potis sis' cett. (nisi quod 'potissis' C); Mil. glor. 779 (III, 1, 168) ('potis' BCD, 'potes' FZ), ib. 780 (III, 1, 187), ibid. 786 (111, 1, 193), ibid. 1264 (IV, 5, 55) ('non potuistu' B, 'non potis si' rell.), ib. 1317 (IV, 7. 12) Cpotissis' Non.. 'potessis' Z. 'potis es' CDP, 'potis e' B, v. A. a.); Cas. 115 (II, 3, 2);
2) semper in interrogationibus per •Potin(e)' — prorsus nusquam invenitur 'Poten(e)' — formatis
a) coniunctivo [praeced. -ut^ne)'!: Trin. 628 (III, 2, 2); Epid. 63 (I, 1,69); Tnic. 897 (V, 5) (codices addunt hoc loco — cf. subsequens exemplum — 'es'); Amph. 903 (III, 2, 22) ('Potin es uf BF, 'Potine st ut' D. -Potin est ut' JZ. 'potui est ut' E — 'Potin ut' Camer. secutis Goetzio et Loewio); Merc. 441 (II, 3, 104), ibid. 495 (11, 4, 27), ibid. 779 (IV, 4, 39), ibid. 890 (V. 2. 49); Poen. 916 (IV, 2, 94); Kud. 425 (II, 4, 11); Bacch. 751 (IV, 4, 99); Pseud. 235 (I. 3. 6), ibid. 264 (I, 3, 30) (POTINUTA), ibid. 393 (I, 3, 159) (POTIN A). ibid. 940 (IV, 1, 29); Men. 466 (III, 2, 1) cPotine • ut' B, ' • otine neut' CDa, 'Potin ne ut' DcZ, 'Potine ut' F), ibid. 606 (IV, 2, 63); Most. 396 (II, 1, 49); Pers. 175 (II, 1, 8) bis, ibid. 287 (11. 4, l(i), ibid. 297 (II, 4, 26) (sine coniunctione) ; Mil. glor. 921 (III, 3, 54); Cas. 609 (III, 6, 10) item ac Pers. 297 (II, 4, 26) sine coniunctione,
b) infinitivo: Trin. 759 (III, 3, 30) ('est' codd. adiectum); Curc. 246 (II, 1, 31) ('postin' 's' del. m. 3 E); Poen. [309 (I. 2, 96) (POTE(vel minus probab. 1)SNE A, 'Potes ne' cett.), v. infra pg. 161 1089 (V, 2. 129);
3) semper in finibus versuum: Epid. 227 (II, 2, 43) [POTIS A, 'potesse' BJFZ E (cf. Curc. praef. Goetzianam pg. XI.)]; Stich. 454 (III, 2, 1) (POTI(vei E)S A, 'potist' BCDZ, 'potest' F); Mil. glor. 457 (II, 5, 47) ('potis' male ex subseq. versu 'nostra' adiecto, cf. pg. 17), ibid. 550 (II, 6, 70) ('potis' BaCDa, 'potis e' Bc, 'potes' Db, 'potest' FZ, Gulielmus hic voluit 'pote' e Varr. de ling. lat. V, 25 »ratiocinatus«), ibid. 960 (IV, 1, 19); , j
: . I
cr
31
c
F^ «
.*-■''
fef
\i^^ ja. ■-•.«-. -..■
.;v'
*■".
— 7 —
B. 'pote' debilitata
nonnisi ante consonantes: Trin. 352 (II, 2, 71) (POTEPATI A, 'potes pati' cett); Poen. 286 (I, 2, 74) (POTISEST A, 'potest' cett., sed 'pote' ante 'quaestus' testimonio confirmatum claro Charisii (pg. 223, 21); Most. 256 (I, 3, 99) ('pote' Ba, 'pote' Bb, 'potest' relL); Pers. 30 (I, 1, 31) ('pote pati' BCD, 'potes pati' FZ — idem 'pati' sequitur Trin, loco modo laudato). — Nasqaam 'pote' pro ,poti8' forma invenitur ante verbum subst. (cf. ceterum Poen. v. 875 (IV, 2, 53) pg. 9 excitatum). —
r;^,. His igitur locis coUectis intellectisque necessario, ut verborum traditorum mutationes eius-
modi, *pote' ut aut in versibos extremis aut antc vocales exsistat (cf. usum Terentianum), a nobis
probari non possint, efficitur. r.' . '
;/ . Hoc ne frustra nos monere putaveris, inspicias ex. gv. (editionis Ritschelianae recentioris)
hos locos:
a) Epid. 227 (TI, 2, 43): „At tributus quom inperatus est, negant pendi potis", ubi Karapmann*) 'pote' pro POTIS (scriptura rectissime se habente palimpsesti A. — 'potesse' BJFZ) scribi voluit;
Truc. 317 (II, 2, 62): „Verum ego illum, quamquam violentust, spero inmutari pote Blandimentis'^, quo loco libri cum A praebent 'potest' intolerabile sane. quicquid Bocksch") contra disputat; cum eodem Kampmanno^) (v. Epid. 1. 1.) -pote' scribendum censente praeter Fleckeisenum Spengeliumque Fr. Schoell formam istam in fine versus intulit, — idem ab eodem viro doctissimo factum est in Rud. V. 968 (IV, 3, 29) — cuius in locuni debere -potis' succedere iani, nisi fallor, apparet; pro 'potis' iam a Bothio scripto in Aul. v. 809 (II. 4, 30) -pote' Kampmannianuni recepit Goetz (codd. exhibent 'potest'). Ke verba hac de re simplici faeiamu!! plura quam sat est, praeterea commemorasse tantummodo annotationes Kitschelianas ad Mil. glor. v. 550 (11, 0. 70) — ipsius in editione Ritschelii v. 551 — et Men. 625 (IV, 2, 41) sufticiat. _ .
b) Trin. 920 (IV, 2, 75), quo loco Bergk et C. F. G. Mueller (cf. appar. crit.) re vera cogitaverunt de scribendo 'pote istos';
Truc. 929 (V, 37): „Auro hau ferro deterrcri pote, istuni ne amem, Stratophanes^', sic legitur in editione Schoelliana hic versus, cuius niedia verba tradita perturbatione quadam haud carent. Codices enim haec exhibent minime sana:
:V g
deterrere CDL (Z), potest BCD, nea& B.
deterere B,
potes L (Z),
neam et CD, ne araet L (Z);
quo loco viri docti coniecerunt alii alia. — "Pote istum' illud certe in exsilium eiciendum. Itaque temptandum, num nobis fortasse illa ex ratione, quam enucleavimus, locum sanare contingat. Tenen- dura igitur ante omnia videtur memoriae proditum esse et »deterrere« et >potest« et >ne amet«, quae verba non referri ad Strabacem non possunt. Perverse hoc sic institutum esse per se nemo diierit, — quamquam primo obtutu hoc loco Phronesium de se ipsa loquentem claro cum editore fortasse lubentiore animo feceris. Attaraen iara »deterrere« non liabet obieLtum, quod ex praeceptoris quoque carissimi sententia (v. appar. crit.) abesse nequit, — cf. ex. gr. Araph. v. 560 (II, 1, 10), (nempe nemo hic intellegendus nisi Strabax ille). Quid igitur, ut rem paucis designem, si ^uis ex verbis
6j Conf. 'R. mil. Plaut.' (Vratisl. 1839) pg. 20. 7) 'De cas. attr. ap. Pl. et Ter.' (Vratisl. 1865) pg. 86 sq.
8) ,De Ab praepos. u. Pl.« (Viatisl. 1842) pg. 11. .,.
— 8 —
traditis himc efficiat versum ?: „Auro, hau ferrod eum terrere potis es{t), ne amet, Stratophanes", i. e. auro tantum (mihi) promittendo dandoque id assequaris, ut Strabax ab amore desistat meo. 'Eum' illud per scripturam expressum compendiariam ('fen-od e terrere') facillime perversum in modum coniungi potuit cum antecedente 'd', ita ut nihil a memoria recedamus nisi 'potest' dissoluto (cum Bothio) in 'potis est' (= dvvaxov iativ); ceterum si quis cum Spengelio (cf. eius editionem Trucu- lenti a. 1868 publici iuris factam) scribere malit 'potis es', obstat nihil. Propiusne abesse a verbis traditis alia coniectura e palaeographica ratione possit, dubitaverim. — Quod attinet ad Aul. v. 390 (II, 8, 20), ubi Lambino, Kampmanno*) auctoribus Goetz scripsit 'pote', acquiescendum in scriptura 'potes' codicum^°).
Distractarum autem formarum 'posse' compositi addito verbo substantivo — 'potis + esse'» quae compositi partes tam arte inter se cohaerere cognoscuntur, ut semper" nulla particula (ne 'non' quidem) intercedente (excepto necessario 'Potin est') eadem collocatione exstent traditae (quare parum provide Bergk — cf. Ind. Hal. 1858/59 pg. VII — in Merc. v. 928 (V, 2, 87) proposuit scribendum *me decipere es haud potis') — memoriae produntur haec exempla:
'Potis es':
Truc. 897 (V, 5) — 'Potin {— Potisne) es' libri, nisi quod 'Potines' B, v. pg. — ; Amph. 903
(m, 2, 22), V. pg.eand.; Pers. 35 (I, 1, 36); Mil. glor. 683 (III, 1, »791) ('potis es' DFZ, 'potis est' C, 'potis e' Ba, 'potis es' Bb), ibid. 1317 (IV, 7, 12) ('potis es' CDF, 'potis e' B, 'potissis' Non., 'potessis' Z); de Capt. v. 970 (V, 2, 17) v. A. a) pg.
' 'Potis est':
Trin. 759 (III, 3, 30) ('Potin est' codd.); Curc. 269 (II, 2 19); Truc. 165 (I, 2, 64), ibid. 170 (I, 2, 69); Amph. 626 (II, 1, 79), ibid. 693 (II, 2, 61); Stich. [454 (III, 2, 1) (POTI(vel E)S A 'potist' BCDZ, 'potest' F)] 626 (IV, 2, 47) (POTISEST A, 'potest' cett.), ibid. 773 (V, 7, 5); Poen. 286 (I, 2, 74) (POTISEST A, 'potest' cett., Charis. 'exhibet (pg. 223, 21) 'pote'), ibid. 846 (IV, 2, 24) ('potis est' D*Z, 'poti est' BCD», 'potis' F); de Mil. glor. vv. 683 (III, 1, *79i) et 1317 (IV, 7, 12) V. supra; Bacch. 35 (I, 1, 1); Pers. 40 (I, 1, 41);
'Potis sunt':
Poen. 227 (I, 2, 17) ('potis sunt' libri, nisi quod 'potissunt' F; 'potessunt' Merula) :
„Sed vero duae sat seio maxumo uni ■'■■ Populo quoilubet plus satis dare potis sunt."
'Potis sim': Merc. 331 (II, 2, 59) ('potis sim' codd., nisi quod F 'potis sura'):
„ hoc nune mihi viso opust,
Huic persuadere quo modo potis si{e}m. Vt illam vendat neve det matri suae."
9) cf. ,ue Ex praepos. u. Pl." (Vratisl. 1850) pg. 14. 10) Conferas etiam Brixii annot. ad Trin. v. 628 (III, 2, 2) dicentis: ,In jmtis est, pote est, potest hat die Umgangssprache einen unmittelbaren Ausdruck, fiir es ist mog- lich, dessen die Schriftsprache entbehrt", Bitschelii coniect. 'pote esse te pati' vel *pati pote esse te' in Poen. t. 696 (III, 3,83). ~
f- ..
— 9 -
'Potis sis': ^
Poen. 875 (IV, 2, 53) (POTE(vel I)SI(vel E)S — i. e. nempe 'potis es'? vix *pote sis', quod proreus iDauditum — ^ A, 'potis sis' cett., nisi quod 'potissis' C): . ,, . :^,
„Quasi vero taeere quiequam potis sis". . • '
Aliae huius frequentissimi verbi, quod varia ex ratione notabile proprium sibi quendam locum inter verbi subst. composita obtinere constat, formae in voculas 'potis' et 'esse' dissolutae non inveniuntur. Itaque parum accurate agit praeter alios Wagner in annotatione ad Ter. Heaut. v. 321 (II, 3, 80) in universum dicens: »ln der Sprache der Komiker findet sich die. urspriingliche Form aller Personen des Sing. Pras. haufig« ; etiam minus sane accurate P. Barth rem expedit libelli, qui inscribitur: »De infin. ap. siaen, poetas lat.« (Lips. 1881) pg. 17. NuUo enim pacto eos artem criticam et grammaticam caute exercere dicimus, qui 'a priori', ut ita dicam, unam quamlibet verbi 'posse' formam, ubicumque versus causa opus videtur esse, simpliciter distrahi potuisse atque ab ipsis posse putantes emendatorum munere fungi velint.
Ante omnia nullo modo infinitivum 'potis esse', certa praesertim cum haec forma omnino
i
i.. nusquam videatur tradita, pro codicibus exhibito 'posse' vel 'potesse' de coniectura in textum illatum p^' ' probare possumus, id quod praeter alios in Ritschelii et Fleckeiseni editionem Pseudoli duobus |, locis cadit, cfl vv. 26 (I, 1, 24):
{.; „Has quidem pol eredo, nisi Sibulla legerit, . ' '^
f Interpretari potis esse alium neminem"
I'.*
^% . et 1302 (V, 2, 11):
,,Credo equidem potis esse tc scelus Massiei montis uberrumos quattuor Fruetus ebibere in una hora''^.
Priore loco libri cum A praebent 'Interpretari alium posse', quae verba (alii viri docti alia con- iecerunt) Camerario auctore Lorenz (v. eius in editione Pseudoli annot. ad h. 1.) recte mutasse videtur
i
in 'Interpretai-i alium potesse'; ne de 'potuisse' quidem scriptura — cf. Fothii disputationem pg. 21 laudatam — cogitare, nisi fallor, ita absurdum videtur. Hanc certe equidem malim quam cum Ussingio hiatum post 'Interpretari posse' statuere. — Sed quid? Re vera nonne 'potis esse' infinitivi forma in Pseudoli loco altero 1. exstat tradita? Nonne apparatus criticus Goetzianae editionis novissi- mus ex A hanc inf. formam dissolutam exhibet? Legit sane Loewe scripsitque Goetz POTISESSE. Ipsius verba nonnulla Goetzii ex »Praefatione« hausta et ad palimpsestum A spectantia liceat hic proferre: »Ex quibus paginis commode vel non ita difficulter expedire posse sibi visus est Loewius
hasce: 99, 100, 120 Quamquam ne in his quidem locos difficiliores omnino deesse
consentaneum est. Maiorem molestiam praebuerunt paginae hae: 110, 115 398 . . . .
Ex qua paginarum condicione lectionis maiorem vel minorem fldem pendere facile intel-
legitur. In apographo conficiendo Loewius praeter Ritschelianas lectiones non modo Studemundianas, sed etiam Geppertianas diligenter adhibuit : itaque has omnino omisi, illas plerumque non conunemo- ravi, nisi ubi aliquid discrepantiae notandum fuit. Discrepantias autem lectionum a Studemundo
■f.''
■5V
— 10 —
post Loewii curas editarum, quoad eius fieri potuit, exhibui omnes, sed ut Loewii lectiones iiixta cum illis ponerem. Ceterum me in adnotatione fere eandem quam in reliquis fabulis a me et Loewio curatis rationem secutum esse, de qua in praefationibus Mercatoris et Epidici dictum est, propterea moneo, quod Schoellii mei ratio (cf. Truc. praef. p. XIII) paullulura discrepat. Quaecumque igitur puncto iiotatae sunt litterae, tenendum est in palimpsesto aut prorsus evanuisse aut intercidisse una cum membranae particula aut nova scriptura obductas esse.« Quid vero? Continet pg. 398 versus 1296 — 1312 »maiorem molestiam« legendi praebentes. Ipsa in forma POTISESSE — quam Loewe efifecit — litterae quaedam ineertae sunt; tam incertae videntur, ut Ritschelius — ipsius si apparatum criticum inspicis — has litteras his spatiis recte egisse sibi visus sit scribens: POT I SS I SSE. Respicias quaeso litterarum spatia accurate in appar. crit. Ritscheliano, i. e,, nisi egregie fallor, 'potessesse' (dittogr.). I et E saepius accurate discerni in palimpsesti scriptura non posse notum est; quomodo autem illam S litteram bis duplicera scriptara probabiliter explicare velis et possis nisi ea legendi ratione, quam nos proposuimus? Quod ad difficultatem nonnullis locis raembranarum attinet legendarura, cf. ex. gr. Merc. v. 553 (III, 2, 10), ubi Kitschelius qaondara pro POTES legit et scripsit POTIS; cf. etiara Poen. v. 875 (IV, 2, 53). Certo si quaestio est, utri recensioni, Kit- schelianae an Loewianae, fidem hubearaus maiorera, dubitatio exsistere nequit; cum autem tam paucas *posse' verbi formas dissolutas inscriptionibus codieibusque exstare traditas neque lectiones 'potis essem etc' inveniri neque 'potis esse' formara ullo testimonio exornari posse constet, nonne 'potis esse' illud Loewianura addubitandura est? Hoc Pscudoli loco non vidit, sed legit vir doctus forraara.
i
De scriptura 'potasse' ('potesse') ceterorura codicum v. appar. crit. Ex ratione raetrica cur 'potesse' (ex 'potessesse' illo et 'potasse' facillirae restitutum) hoc loco sit tara intolerabile, ut eraendatione egearaus, non est. Quodsi scripturam palirapsesti traditara suspicari quidera nobis contigit veram, in
i
'potesse' acquiescendura. — Ceterum Mueller hoc loco (Plaut. Pros. pg. 219) dimetrura iambicum efficiens proposuit 'posse'.
Ex iis, quae iam disputata sunt, quorainus futurum 'potis erit' forraetur, nobis est intercedendum quam acerrirae. Hanc enira fonnara de coniectura [praeter Kitschelium Fleckeiseno Lorenzioque secutis in Mil. glor. V. 1264 (IV, 5, 55)] 0. Kibbeck duobus Mil. gl. locis anno 1881 editae censuit inseren- dam. Proditur enim memoriae in Mil. v. 921 (III, 3, 54): »Eo potiverira lepidius pol fieri« ('potiverira lepidius' BCD, 'poterit verum lep.' FZ.); quem locum Lindemann olira Kitschelio secuto in 'potuerit rera lep.', Bothe in 'potis est rem lep.', Caraerarius in 'potuerit lep.' voluerunt eraenda- tum. Ribbeck autem scripsit »Eo potis erit rem lepidius pol fieri«, quod ex iis, quae antea signi- ficavimus, ferri prorsus nequit; valet de v. 1267 (IV, 5, 58) idera, ubi idera vir doctus lacunam per »Adeat. 4f Adeas. non potis erit« expleri posse iudicavit. Ratione autem prioris Militis loci habita coniectura Lindemanni ita mihi probatur, ut, sanarine vulnus possit probabilius, valde dubitem»»).
Non minus irapugnanda forraa 'potis esses' ab Herraanno in Bacch. v. 554 (III, 6, 25) pro *posses' tradito illata: haud aliter necessario de ceteris huius modi formis e coniectura inductis iudicandum.
y<>-
11) Brixii annot. Mil. gl. conferas in appendice ad hunc versum exstantem: eo potiverim BCD, wo
das Richtige fiir potiverim noch nicht gefunden zu sein scheint." i
..?«.;.-■--
.!,,'\K<..
— 11 —
a. Sed nostra quidem fonnarum ex observatione ipsanim ei. gr. scripturae Spengelii (Studemundi Brixiique) 'potis est' pro 'potius* vel 'pitius' tradita in Truc. v. 653 (II, 8, 5) nihil obstare constat; conferas etiam ad Stichi v. 301 (II, 1, 29): »Sed tandem quom recogito, qui potuit scire haec scire me« ? Ritschelii annotationera: 'an potis est potius'?, Luchsii coniecturas 'qui fieri potis est' pro 'qui scire potui' in Poen. v. 986 (II, 2, 26) — de coniect. (Gepperti 'potis sim' et) Mnelleri Beckerique 'potis sum' v. infra — et 'qui potis est fieri' ibid. 1056 (V, 2, 96) pro 'qui potuit fieri' '^J, Ritschelii coniecturam 'uxor si ea duci potis est usquam' in Mil. glor. v. 684 (111, 1 , 91) (iam plane caducam) '^). Commemorasse locos sufficiat hos, ne varia vanaque farragine singularum rerum, quae nobis in usum Plautinum verbi 'posse' inquirentibus prorsus nihil lucri auxiliique afferant, e necessaria mehercule subtilitate in loquacitatem deducamur hac in quaestione non tam 'statistica' quam grammatica et critica molestam: nam cum de usu Plautino huius verbi sententia non possit esse non una, varia esse saepius potest de emendandis locis singulis. ^v\
Paulo intricatius se habet res in Asin. v. 558 (III, 2, 12), quo loco libri imo fere ore ' ; , ^^Edepol virtutes qui tuas nune possis conlaudare, V
Sieut ego possim, quae domi duellique male fecisti'-'' -
coniunctivos 'possis' et 'possim' (nisi quod F 'possum' altero versu) exhibent. 'Si locus integer est, »Tu vero« inquit' Leonida, 'virtutes tuas tam laudare potes, quam ego malefacta tua'«, ut hypothetice efferantur, quae simpliciter deciaranda erant, cuius rei quoniam rationem desidero, malim cum Gertzio non pro nunc scribere', quae Ussingii sententia (cf. comment. in Asin. — edit. Plaut. vol. I — pg. 404) haud displicet. Nihilominus Goetzii Loewiique demum coniectura, qui voluenmt 'non potis es' pro 'nunc possis' codd. tradito — itaque ne hoc quidera silentio praeterraittara, Herraanni ") coniectuvae 'possit' in Pers. v. 40 (I, 1, 41) pro 'potis est' tradito eontraria — , 'nunc possit' a Scutario, aliis scripto, 'non possis' a Gertzio coraraendato, senteutiae plane satisfactura iudico 'possim' quoque libris (praeter F) exhibitura post 'Sicut ego' cura F. Pylade, Fleckeiseno in 'possum' mutantium.
Pro tradito 'potest' in Amph. v. 231 (I, 1, 76):
^^Pro se quisque id quod quisque potcst et valet'"'' efficiendi versus causa recti proposuerunt Bothe, Hermann, Lindemann 'et potest' a Goetzio quoque et Loewio receptum, Muellero *^) 'quisquis' ante *potest' pro 'quisque' tradito scribendum iu mentera venit, Etiara minus mutasse ratione librarionim respecta Ussing mihi hic videtur 'potest' distrahens simplici- ter in 'potis est', quare nonne haec eraendatio praeferenda erit?
/J. Hac in particula, de qua nunc agiraus, quaestionis, ut litteris a. et /J, in capite collocatis cognoscas, divisionem quandam volumus formarum hic institutam: superiore illa particula (sub a.) de formis 'potis es' et 'potis est' disseruimus, disserendum iam nobis de talibus formis, quales in vv. Poen. 227 (I, 2, 17), ibid. 875 (IV, 2, 53), Merc. 331 (II, 2, 59) sunt traditae. Segregationem autem, ut hoc Tertulliani substantivum mihi indulgeam, formarura 'potis es', 'potis est' a 'potis sunt', 'potis sim', 'potis sis', quae quara rarae, a Terentio plane evitatae, nobis in Plauti fabulis occurrant, e locis allatis ratiunculara ipse subducas, minime e libidine, sed ex consulto atque, ut equidem opinor, ex re velimus factara, idque has ob causas: ;:
12) Inspicias Herm. vol. VIII (a. 1873) pgg. 118 et 117. 13) cf. Biixii annot. a«l h. v. in appeudice factam praecipueqne 0. Ribbeckii. 14) cf. Jahni Annal. phil. nov. tom. XXXV pg. 193 sq. 1») v. 'Plaut. Pros.' pg. 624.
.L-^-
^l:
. — 12 —
i infinitivi praes. formae omnino nonnisi 'potesse' — etiam apud Plautum Terentiumque —
et 'posse' inveniuntur certae: dubia de illa tertia 'potis esse', quam quidem in membranis Ambrosianis
G. Loewe legisse sibi videtur, v. pg. 9, ;■._ .^r-^-.' --^^'Wc.
coniunctivi impf. 3. pers. sing. nonnisi formae 'potisset' — apud Plautura semel [in Mil. gl. v. 880
(III, 3, 11) codicibus BCD tradita ('potis est' FZ): ,,Tibi dixi miles quem ad modum potisset
(Ritsch. male 'potesset') deasciari"- (de Capt. v. 970 (V, 2, 17) cf. pg. 6)] usurpata — et 'posset'
adhibentur {tertia non exstat, itaque nuUum 'potis esset', ut Gronovius, Pylades Mil. 1. 1. voluerunt;
rectissime igitur, ne hoc neglegamus addendum, scripsit iam Lachmann [cf. C. Lachm. in Lucr. de
r. n. libros comment. pg. 316 (V, 880 s. f.)]: » — potis esse et potis esset aut nnmquam legi ant
non meniini« }. !
•j ■ » - i
Haec duo Plautini usus exquisita quaedam exempla — 'potisset', 'potesse' (cf. etiam de Lucilii satiris Non. pg. 484, 32 et 445, 29„ ubi eaedem duae formae confirmatae) — , quae nuUo modo scriptura in partes, ex quibus re vera constant, dissolvi possunt, neque tamen plenam contractionem — 'posset', 'posse' — exhibent, adeo exstant certa, ut nuUa eoniectura et »emendatione« possint removeri. Itaque tria vero formarum verbi 'posse' genera discernenda, quae his exemplis in Piauti
codicibus exstantibus
1) 'potis est',
2) 'potisset',
3) 'posset' »«) significare lubet. ")
l".v:r: Ut hoc statim absolvam, formas 'potissit', 'potisset', 'potisse' solas recte se habere antiquas,
non 'potessit', 'potesset', 'potesse' (cf. etiam Ter. Eun. v. 666 (IV, 3, 24), de quo v. pg. 22) contendit
iam Lachmann (v. locum supra laudatum: conferatur forma POTISIT in S. C. (Epistula) de
Bacchan. exstans — Momms. Corp. inscr. lat. vol. I (pg. 43) n. 196 lin. 28). Ipsius ex analogiae
ratione 'potisset' forma (contracta nimirum ex 'potis esset') agnita atque in contextum recepta 'potisse'
(non 'potesse', ita ut aphaeresin vocalis 'e' in 'esse' (quae notissima in forma 'est', cogita ex. gr. de
'habitust'), non apocopen litterarnm 'i s' in 'potis' habeamus — quoniam nullo pacto ex iis, quae
antea disputavimus , de forma soluta 'pote esse(t)' cogitare licet) agnoscenda erit recipiendaque. —
Sententiae eorum, qui verbo 'posse' componendo subesse semper 'potis' formam primariam, 'pote'
nusquam, iudicant, cum in universum probanda sit, Ter. Phorm. v. 535 (III, 3, 2), de quo v. pg. 22,
obest solus.
Quibus rebus respectis eadem ex analogiae vi, cum nihil sit rationis grammaticae aut metricae,
quod nos impediat [in Poen. v. 875 (IV, 2, 53) legendum 'quicquam pojtissis' pro 'quicquaml p6tis
sis' — cf. Brixii annnot. ad Mil. glor. v. 880 (III, 1, 11) apud ipsum Brixium 884)], quid ni formas
16) In 'possom' cett. syllaba prior eadem ratione abbreviata ex 'potis' atque posterior in 'impos'. 17) Formae •potist' in Stich. v. 454 (III, 2, 1) (ceterum intulerunt de coniectura hanc formam Camer. in Truc. v. 170 (I, 2, 69) et Spengel ibid. 165 (I, 2, 64), cuius personae nonnisi formae 'potis est', 'potest' (nequaquam 'potist') testimonium auctoritatemque nactae, itaque pro 'potist' erat scribendum 'potest') codd. BCD(Z) exhibita ('potest' F), ubi A praebet POTl(vel E)S, et 'poti est' Poen. 846 (iV, 2, 24) in BCD» exstans ('potis est' D*Z, 'potis' F) necessario omni carent anctoritate; cf. ex. gr. Stich. v. 121 (I, 2, 64), ubi similis corruptela Ambrosiani exhibentis POTIES exstat, scripturas ♦possumi' cod. B ibid. in v. 72 (I, 2, 24), 'pota est' codicum CDbF(Z) in Mil. gl. v. 692 (III, 1, 100), quibus ei scriptaris nt manifestis mendis efliciendum oihil huc pertinens.
I i
*!•.•'...; vi'..> ii i- '.. ■ -.-.-i'. ..•■<. I ..'-.f- *'.it . .■■-.-.'. >'\..'!;.'-iiC>.~^j'i3Si.'t:
•■> .
>-f..
>^
13 —
illas 'potis sunt' (quam Guyet etiam in Stich. v. 773 (V, 7, 5) voluit), 'potis sim', 'potis sis' ex primo in alterum quasi illud genus transferamus scribeado 'potissunt', 'potissim', 'potissis'? ita ut formae locutionis huius plane in duas partes (vel voculas) dissolutae 'potis es' et 'potis est' tantum exstent, unde hac in re sermonem familiarem et Plauti et Terentii — loco illo Phormionis omisso — convenire apparet.
Ne hoc quidem velim neglegas, quod praeter 'potis es(t)' eae solum eiusmodi formae codicibus sunt traditae, in quibus, ut rem quam paucissimis designem, duae 's' litterae sunt coniunctae [qualium formarum unam uno loco — infinitivi 'potisse' (a 'potisset' evitata originis ratione habita minime item diversam atque a 'potissunt') — Terentius quoque sibi se indulgere posse arbitratus est]; itaque nusquam ex. gr. 'potis erat', quam formam vix cuiquam in unam consociare vocem in mentem venire possit!
Sed num iam re vera aliquid protulimus prorsus inauditum, quod testimonio auctoritateque careat omni? Nonne ipsius Plauti in codicibus testimoniisque scriptorum huc spectantibus nonnuUis locis eadem exstat scriptura? In Poen. v. 875 (IV, 2, 53) praebet C 'potissis', in Mil. glor. v. 1317 (IV, 7, 12) exhibet Nonius hunc locum laudans 'potissis' (Z 'potessis') ; 'potissunt' legitur in F Poen. 227 (I, 2, 17) (Merula scripsit 'potessunt'); cf. etiam Luchsii annot. ad Merc. v. 330 [in edit. Ritschel. huius fabulae altera v. 331 (II, 2, 59)] in Studem. Stud. vol. I pg. 36 '^) et Brixii sententiam significatam in annot. ad Mil. gl. v. 880 (III, 1, 11) supra excitata, Kitschelii scripturam in Pseud. V. 355 (I, 3, 121): praecipue autem POTISIT formam senatus consulti illius pg. 12 laudatam.
Ut formam 'potivi', quam Eitschelius in Most. v. 792 (III, 2, 105) pro tradita 'potui' intulit, excludendam esse (nam 'potiverim' formam in Mil. gl. v. 921 (III, 3, 54) BCD traditam corruptelam esse manifestum) est certum, dubium esse fortasse potest, num liceat ipsius ex usu linguae formas 'potissum' [cf. Bothii Ritscheliique scripturas in Pseud. v. 355 (1, 3, 121), Muelleri (cf. 'Nachtrage' pg. 145) Beckerique (cf. Stud. Stud. I pg. 148) in Poen. v. 986 (V, 2, 26) (v. etiam annot. Brixianam pg. 12 commemoratam), Ritschelii in Mil. glor. v. 115 (II, 1, 37)] atque 'potissit' [quam formam «tiam Pareus in »Lexicon Plautinum« recepit Camerarianam Pers. 40 (I, 1, 41)] in Plauti fabulas inserere. Nara quomodo plane certa ex ratione efficiamus, ubi testimonia desunt, omni dubitatione remota, quae formae sic comparatae temporibus Plautinis in ore omnium fuerint usitatae , ita ut, ubi versus causa viderentiu' necessariae. Plauto eas adhibere liceret? Quamquam equidem, analogiae ubi vis est tanta atque, ut ita dicam, tam ingens, his formis minime intercesserim, praesertim cum hae formae ne alios quidem apud scriptores sint inauditae velut 'potis esse', 'potis erat'.
i
Ut iam indicavimus , praeter 'posse' infinitivum etiam 'potesse' memoriae proditur Plauti codicibus, cf. vv. Epid. 227 (II, 2, 43) (POTIS A(recte!), 'potesse' BEJFZ — cf. Curc. praef. Goetz. pg. XI), Truc. 89 (I, 1, 73) ('potesse' CDLZ, 'potest. se' B), Rud. 55 (prol.) (nisi quod 'potes se' D); Bacch. 559 (III, 6, 30) ('potesse' ABC, 'posse' DFZ); [de Pseud. v. 1302 (V, 2, 11) v. pg. 9 sq.] Men. 625 (IV, 2, 41) — male pro 'potis', v. § subseq.; Most. 1015 (IV, 3, 23) (omnes libri 'Potesse dissimulando', nisi quod 'Potes sedis simulando' C).
; : : 18) Annotat enim vir doctus: ,Possit tamen Camerarii ille versus (i. e. ^Huie persuadere quo modo potis siem") ita fortasse defendi, ut potis siem in unum verbum coniungaraus veluti Poen. I, 2, 17 est ^potissunV." • ■' :■
; - 14 -
Itaque ubicunque inf. forma 'potisse' metri causa videtur inferenda, nihil obstat; qua
emendatione mutatio more librariorum respecto vix possit excogitari lenior, cf. Pseud. v. 26 (1, 1, 24)
supra tractatum. ^^ - '
rA^r^-.
\;^^-
b) 'Potis (— e)' verbo *esse' omisso.
■tv
■t.r:
Ritschelii annotatio, quae legitur Prolegomenorum eius Trin. editionis, quam vir praeclarissimus anno h. s. XLVIII publici iuris fecit, pg. CXI, praecedat: » tertiam 'poti^ vel 'pote' vocem«
— agitur de verbi 'esse' omissione — , »quae hoc habuit singulare, ut non pro 'potest' tantum vel 'potis esV usurparetur, sed etiam pro aliis formis eius verbi, etiam pro infinitivo«.
Ante onjnia", de inquirendi ratione cave dixeris, si quis recte hanc de verbi 'esse' omissione quaestionem instituere velit, proficiscendum esse ab iis exemplis, ubi verbum additum sit substantivum, neque apud 'potis' 'esse' omitti potuisse, nisi etiam dissoluta forma plena (i. e. 'potis' 'esse' adiecto) exstet respondens. Talibus in rebus, in quibus quidem nonnisi usus regnat disceptator — atque usus est tyrannus, qui hic agnoscendus solus — , ne argutissimis quidem meditationibus, ut ita dicam, logicis quicquam veri certive efficitur.
Cetenim mea quidem sententia grammatici multi multa quadam cupiditate capti videntur statuendarum €Xke{if.>€Oiv — omissionum — , quae re vera, si accuratius rem tecum reputes, non sunt. Itaque ante omnia inter nos conveniat oportet. quomodo nos de 'Potis(e)' verbo 'esse' omisso verba facientes velimus intellectos.
Velut si quis respondet Romanus — ne aliis quidem in linguis huius rei desunt exempla
— interroganti aliquid alicui : »Verum« , minime annotandum e ratione grammaticorum vel grammaticulorum: »'Verum' i. e. '(Hoc) verum est'«; utrumque dici per se potest, neque tamen illud ex hoc ellipsi ortum est, nam utrumque per se ipsum rectum. Nonne si 'Verum' tantummodo dicens respondet, simpliciter rationem 'vevi' statuit, si '(Hoc) verum est', iudicium plenum hac enuntiatione eloquitur? Itaque in responso illo priore iiiliil (neeessarii) deest, nihil omissum, nihil supplendum! Minime enim unumquodque dietum praedicato (sim.) mente adiciendo ad nonuas enuntiatorum est dirigendum eorum, quae re vera subiectum, praedicatum, sim. exhibent. —
Eandem rationem, ut alio. huc quoque speetare vix expresse monendum. Quid si in ipsa hac, de qua nunc agiraus , particula quaestionis nostrae argumentum quoddam praeclarum latere dicimus, quo sententia nostra quam maxime fulciatur?
Num usquam ex iis, quae priore § disputavimus, infinitivi 'potis esse' oculis, non mente tantum, conspicitur portentum? At nonne infinitivus 'potis' apud ipsum Plautum (sicut 'posse') optime confirmatum ? Quonam iure iam dicere licet huiusmodi exemplis mente adiciendum •esse' ? Quare si de verbo 'esse' apud 'potis' omisso — brevitatis causa sic scribimus — verba facimus, non tam sic e ratione grammaticulorum interpretandum, ut verbum subst. per se necessarium ob hanc vel illam causam (ex. gr. metricam) praetenuissum, quam ita ut verbum subst. simpliciter non additum esse iudicemus. Discrimen dicendi: 'verbum subst. est praetermissum' et 'verbum subst. non est additum', nisi fallor, apparet. Sed iam ad rem ipsam!
Quot locis 'Potin' — modo = 'Potin es' (cf. Poen. v. 1089 (V, 2, 129): „Potin tu fieri subdolus? -H- Inimieo possum"), modo = 'Potin est' (quod multo saepius) — inveniatur, v. § 1. Atque in interrogationibus sic comparatis semper fere 'Potin' sine verbo subst. exstat memoriae proditum.
;<,
■■■>
A. V,
x.' ■! i~l„ .i^'ji'-l'.'
K^f ^: >
— 15 —
rV/iv '
^&-
iSW.
ita ut hunc usum verbi (nam cur Totin' dici forma verbi 'posse' non potest?) formularum quandam, si ita dicere licet, naturam induiile tuo iure suspiceris. Tribus tantum his locis, nisi fallor, verbum *esse' est adiectum:
Trin. 759 (III, 3, 30): ! ■ ' "^v ' J
„Dum occasio ei rei reperiatur, interim ' ■--,'.
Ab amico . alicunde mutuom argentum rogem. ' -ff Potin est ab amico alicunde exorari? 4f Potest.^^ . '■ J:
:^7:-r. Truc. 897 (V, 5): ' '
: >, „Potin es ut mihi molestus ne szVs?"
Amph. 903 (III, 2, 22): ^Potin es{t) ut abstineas manum?'"'' (Totin es ut' BF, 'Potine st ut' D, 'Potin est ut' JZ, 'potui est ut' E — 'Potin ut' Camer.)
TiTiculenti locum prorsus aliter ac Trinummi esse comparatum facile concesseris; respectis autem omnibus (quinquies fere quinis) locis, ubi allocutiones similliraae alterius personae per 'Potin [ut(ne)]' formatae omisso 'es(t)' — qua in ratione dicendi multo plus gravitatis inest quam in 'Posse' simpliciter cum infinit. coniuncto — exstent (v. pg. 6, ne exempla hic repetenda sint nobis alia sane occasione enumerata pluraque faciamus verba, quam necessaria videntur), sine ulla dubitatione cum Schoellio (Bothio praeeunte) egeris 'es' post 'Potin' in vs. Truc. illo delente [cf praecipue Epid. V. 63 (I, 1, 60), Men. 606 (IV, 2, 63j, Pers. 287 (II, 4, 16)]. Idem cadit in Amph. versum commemoratum, quociim cf. Rud. v. 425 (II, 4, 11).
Dubiura primo obtutu est in exemplis 'Potin iit me ire, quod profectus sum, sinas'? [Trin. 628 (III, 2, 2)], 'Potin ut molestus ne sies'? |Epid. 63 (I, 1, 60), — cf. Truc. v. 897 (V, 5) emend. Both. — Schoell., Merc. 779 (IV, 4, 39), •Potiii ut taeeas' [Poen. 916 (IV, 4, 94) ; cf. Pseud. 940 (IV, I, 29)] cett., utrum 'Potin' secunda [per.sonaliter dictum = -Potesne facere' — cf. memoriam Truc. et Amph. 1. 1., Spengelii annot. ad Ter. Adelph. v. 539 (IV, 1, 23 J] sit persona an tertia [impersonaliter dictura = 'Potestne fieri* (cf praeter alios Ritschelii Prolegg. in Trin. pg. CXIII, Holtzii Syntaxis pg. II, Kiiehneri graniraaticae II tomi pgg. 798a, 808a, Draegeri 'Histor. Synt.' tomi II pg. 263)]. Sed collatis versibus Merc. 495 (II, 4, 27j: »Potin ut aliud cures? -}f Non potest« et Most. 396 (II, 1, 49): »Potin ut anirao sis quieto et facias quod iubeo? -If Potest") (cf etiara Bacch. v. 35 (L 1, 1) »Qiiid si hoc potis est ut tu taceas, ego Ioquar?«) equidem alteram illam explicationera longe praetulerira; quibuscuni versibus conferas Poen. 1089 (V, 2, 129).
Seraper praeterea eiusraodi in interrogationibus traditis ex forraularum ratione deest inf. 'fieri', ut exemplis intellegas perlustratis. Itaque nullo pacto 'emendatione' locutionera 'Potine fieri ut(ne)' sequente secunda persona sing. Plauto (aut Terentio) licet obtrudere, cf. Curc. v. 200 (I, 3, 44), quo loco in editione Ritscheliana (facta a Goetzio) re vera legitur:
,,Potine fieri ut inmodestis tuis modereris moribus?"' ^ -
'Potine fieri ut' e coniectura exstat Pii atque Luchsii^^j loco verborum codicibus traditorum 'hoccine lieri ut'. Quamquam ex iis, quae disputavimus, haec »emendatio« quam maxime nobis impugnanda
tefe-
19) Prorsus aliter comparatus est Trin. v. 759 (III, 3, 30) fiuem snpra commemoravi, ubi Tii quisquam, ut hoc addam, verbis adeo vim intulerit, ut acc. c. inf. pendentem ex 'Potin est' (= Potest ne fieri) statuere velit. 20) cf. Herm. Tol. III. (a. 1874) pg. 116.
'-:.-:r--'t
■!^*/:- ■ ••'
— 16 —
est, tamen qua ratione hic locus vexatissimus'^) sanari possit probabili, equidem non video; certe 'Potestne fieri ut' erat scribendum. E difficultatum autem natura metuo, ne hoc in versu ars potius certa nesciendi quam incerta putandi sit exercenda!
Non autem dubito, quin ex analogiae vi ac ratione 'Potine' (personaliter dictum) de coniectura Ritschelio duce sit inferendum in Poen. v. 309 (I, 2, 96): ,,Potine mi auscuUare? -ff- Possum''^ (sie legitur in editione Ritsch. a Goetzio et Loewio confecta), ubi codices exhibent A POTES (vel minus probab. IS)NEMIHI, cett. Totesne mihi' (vel potius 'Potes ne mihi', nisi quod D 'Potes nemihi'). Quo loco 'es' ad 'Potin' a Guyeto, Reizio, C. F. G. Muellero additum male se habere mihi videtur. Praeterea de 'Potine' forma inferenda Ritschelius in Pseud. v. 85 (I, 1, 83) — . v. eius annot, — minime non cogitavit [sed cf. Stich. v. 324 (II, 1, 53)]. i
^^ '; Ne autem sic argiimentemini : »dubitamus fortasse recte iterum ac saepius quam maxima diligentia ad verba exemplaque memoriae tradita recurrendum rati, quod loco alio, ubi secundae personae per 'Potine' c. inf. allocutio exstet: Poen. 1089 (V, 2, 129) 'Potin tu fieri subdolus? -H" Inimico possum', ipsum pronomen 'tu' adiectum, quo hoc 'Potin' ab illo impersonaliter usui^pato, quod in formularum quasi genus abiisse contendimus, quam accuratissime discernatur, nostraque sententia ex ratione huius Poen. versus salteni 'tu' addendum,« Hoc non ita temere dictum, immo vero similitudine quadam veritatis carere primo obtutu non videtur , si — adeo processeris , ut etiam Curc. 246 (TT, 1, 31) usura personalem locutionis 'Potin' exstare neges; sed nonne unusquisque sentit his in versibus
^Potin conieeturam facere, si narrem tihi,
Hac nocte quod ego somniavi dormiens ?'■'' explicationem alteram — 'Potin' = 'Potesne' — multo simplicius, minus artificiose ideoque longe se habere probabilius? Re vera forraa 'potis' saepius alterius personae optime confirmata nobis Plauti codices octurrit perlustrantibus.
Ut iam diximus, in locutione 'Potin ut' impersonaliter usurpata, qua monitio inducitiir (cf. ex. gr. Men. 250 (IT, 1, 25) 'Molestus ne sis', Pseud. 118 (1, 1, 116) 'molestus nunciara ne sis mihi') gravissima semper verbum subst. deest, semper inf. 'fieri'^-), Quod ad usum coniunctionum attinet, invenitur et 'Potin ut (-|- ne)' et 'Potin ne'; duobus tantum locis: Pers. 297 (II, 4, 27) 'Potin abeas' (BCDF male 'habeas') et Cas. 609 (TTT, 6, 10) 'Potin a me abeas' (post quae verba Geppert addidit 'procul') — quacum locutione cf. vernacula lingua dictum ^/i^iad)' baf^ bu fortfommftl" — nulla exstat coniunctio, ita ut his praesertim in verbis salutandi parum honorificis omissio coniunctionis sermonis pedestris plebeiique videatur fuisse propria; sed conf, Pseud. v. 393 (T, 3, 159), -ubi 'ut^ insertum; — ceterum tres antecedentes versus (390 — 392) Loienz spurios esse demonstravit PhiloL ^ vol. XXXV pg. 169 sq. (inspicias etiam Niemeyeri quaestionera 'De Plauti fab. recens. dupL' (BeroL 1877) pg. 14 sq.), recte mea sententia, sed nonne in subseq. versu (393), ut ipsura illud 'Potin ut abeas' ('habeas' BCZ, 'l-abeas' D) fortasse probabile reddat, corruptelam quandam latere licet suspica^i ?
21) Alias coniecturas v, in Philol, vol. XXIX (a. 1870) pg. 387 (Seyflfert), Annal. phil, vol, CI (eod. anno ed.) pg. 764 (Brix) ; Ussing scripsit „Hoeinti fieri ut inmodestis te modereris moribus?" 22) Conferas Lorenzii annot. ad VT. Most. 361 et Peeud. 229. Quare restringenda notio 'hautig' in Brixii annot. ad Trin. v. 628 (III, 2, 2): „potin fur potisne haufig mit Ellipse von est oder fieri", '
— 17 —
Haec igitur ut exempla, in quibus 'Potin [ut (ne)]' in formularum tamquam genus abiisse diximus, iam praetereamus prolata diiudicataque, ceteri loci omnes, ubi 'potis' sine 'esse' exstat, laudandi, quo quae eiusmodi formae re vera Piauti codicibus traditae tribuendaeque sint Plauto, facile cognoscas. Sunt autem hi: .-';:,>
2. et 3. pers. ^ing. praes. ind.: Trin. 352 (II, 2, 72) (POTEPATI A, 'potes pati' cett); Pers. 30 (I, 1, 31) 'pote pati' BCD, 'potes pati' FZ); Mil. glor. 780 (III, 1, 187), ib. 786 (III, 1, 193); Stich. 454 (III, 2, 1) (POTI(vel E)S A, 'potist' BCDZ, 'potest' F, ubi membranarum Ambr. 'potis' scriptura minime prima persona); Poen. 286 (I, 2, 74) ('pote' forma Charisii auctoritate pommendata); Most. 256 (I, 3, 99) ('pote' Ba, 'pote' Bb, 'potest' rell.): Mil. glor. 457 (II, 5, 47) ('ea siqueam potis nostra' BCD, 'ea est nostra quam potis' FZ — quae verba sine dubio Camerarius recte constituisse videtur sic scribens: »ea est quam potis Nostra« [ita ut 'nostra' in initium subsequentis versus traxerit^^)], ibid. 550 (II, 6, 70) ('potis' Ba CDa, 'potes' Db, 'potis e' Bc, 'potest' FZ), ibid. 779(111, 1, 186) Cpotis' BCD, 'poles' FZ), ib. 960 (IV, 1, 19); Cas. 115 (II, 3, 2);
3. pers. sing. fut. ind. (an praes. coni. ?): Mil. glor. 1264 (IV, 5, 55): ,,Verbum edepol faeere non potis^ si aceesserit prope ad te'' — sic legitur in editione Ilibbeckiana, Ritschelius voluit: „. . .
faeere haut potis erit,^*) si " ['non potuistu' B, 'non potis si' rell. ('non potest si' scripsit
Pistoris', 'non poterit si' Dousa)];
inf. praes.: Epid. 227 (II, 2, 43) (POTIS A, 'potesse' BEJFZ); ,,At tributus quom inperatus est, negant pendi potis;"' Merc. 349 (II, 3, 15)- ,^Dum rursum haud plaeet nee pater potis videtur Jnduci, ut putet eett.'-'-^^)
His e locis nescio an unus vocandus sit in suspicionem: Militis enim versus ille (1264) 'potis' formam pro futuro (= 'poterit') vel coniunctivo (r= 'possit') exhibens propter singularitatem quandam, ut ita dicam, manifestam, dubitationem movet gravissimam, praesertim cum hunc voculae 'potis' usum ipso hoc loco eiusmodi plane carere testimonio, quo sat multa securitate — ex B prorsus nihil effeceris [tuo iure fortaSse scripturae 'potis si' codicibus CD(FZ) traditae non plus habeas fidei quam exempli gratia 'possiem' B exhibitae Bacch. 762 (IV, 5, 2)] confidas, unusquisque, nisi fallor, non concedere non possit. Certe ego quidem, cui rationes etiam plus valeant quam centum codices, mutatione lenissima libentiore cum animo pro 'potis si' 'potissit si'^*), ita ut pro pede quinto ] 'si access' | = habeamus = | 'sit si access' | = (quam scripturam e natura indoleque tetrametrorum Plautinorum initio praesertim (alterius) xoiXov exstantem non ita intolerabilem esse constat) scribere velim quam secure simpliciterque memoria illorura codicum 'reliquorum' fretus omnem opprimere dubitationem (v. § 1 s. f.).
E duobus infinitivi 'potis' exemplis supra allatis^^), quae manent firma, facile intellexeris, quam perverse se habeat eorum ratio, qui talibus in quaestionibus, qualem hic tractamus, et tractandis
- 23) Noli dicere illud 'est' ante 'quam' exstans mente deinceps adiciendum voculae 'potis'. 24) cf. § 1.
25) Quocum Tersu cf. Bacch. 111 sq. (I, 2, 3 sq.) : - < ,.
,,Namque ita me di ament, ut Lyeurgus mihi quidem : • v
Videtur posse hie ad nequitiam adducier" *"
26) Neglectae quae fortasse videtur post arsin quarti pedis caesurae veniam haud frustra petiveris ex huius compoaiti commissura (cf. ex. gr. Trin. v. 1145 (V, 2, 21), nisi quod hic tetram. troch. exstat) aut caesuram atatuas post •potissis' formam. — Syntaxis ratione habita plane gemellus mihi videtur Merc. v. 518 (III, 1, 20). 27) Rudenti» quoque huc referendus versus 968 (IV, 3, 29), ubi codd. praebent 'potius' pro 'potis' manifesto. -
■'^■^1 '. ' ■ ' • . ■:
' JbJii<^^yjX.£ii:L^ijJk' :
— 18 —
et diiadicandis res ad opinionum praeiudicatamm amussim, si hanc ims^nem usnrpari licet, referre malint quam iterum ac saepius et semper ad memoriam codicum atque inscriptionum certa ex ratione recurrere rationem in certam. Cum enim inf. 'potis esse' cognoverimus — nisi fallimur — monstrum, demonstrari iam non opus est, quid de inf. 'potis' censendura.
Itaque, si Mil. gl. 1. 1. faciemus missum, statuendum erit 'potis' formam per HXsitpiv nonnisi in ind. et inf. praes. exstare adhibitam beneque confirmatam. , [
His quoque verbi 'posse' formis librarios hic illic caliginem offudisse cum per se — e consuetudine eorum — tum exeraplis apparet laudandis partim (contra metrura) ' formas contractas scribentes partim 'esse' verbum voculae 'potis' addentes**); conferatur ex. gr. Stich. v. 626 (IV, 2, 46): „Z)i immortales, hic quidem pol summam in crucem Cena aut prandio perduei potis. -\\- Ita eett.^'' (POTISEST A, 'potest' libri). In Trin. v. 569 (II, 4, 168), ubi libri „Z)e dote mecum eonvenire nil potes"" exhibent, utrura rautato 'convenire' in 'conveniri' 'potest' Acidalianura (sic etiam Brix) an 'potis' Fleckeisenianum (sic etiam Kitschelius) sit praeferendum, nescio [cf. Capt. v. 89 (I, 1, 21)].
' :. Silentio praeterire non possumus Pseud. v. 633 (II, 2, 38), ubi Kitschelius (Lorenzio secuto) pro 'Potest' tradito scripsit 'Potis':
'■• ^ .i^Potis ut alii ita arhitrentur et ego ut ne credam tihi'"'';
quam coniecturam nobis probari non posse vel inde colligas, quod nullum prorsus exemplum (semper enim plenae formae 'potest' vel 'potis est' adhibitae) — praeter 'Potin ut', de qua ratione dicendi cf. § Ib — 'potis' forraae tali geuere syntactico usurpatae aut Plauti aut Terentii codicibus exstat memoriae proditura.
r . Haec hac de re satis longe patente annotata, quo quis unuraqueraque traditura locum vel eihcndatum vel emendandum, quod ad 2. et 3. personara praes. ind. pertinet, certa ex ratione tractare
28) Quod ex. gr. ad Trin. v. 80 (I. 2, 43) attinet, ubi libri cum A praebeflt 'potest', Ritschelius cum Bothio 'potis' scripsit — „Non potis utrumque fieri", cf. Prolegg. in Trin. pg. CXII — equidem plane cum Brixio consentio in append. critico annotante: „<So fc!^r c3 andf miiglid^ ift, bafe S)3L fiir potest lieber ober nur potis ober pote gebraud^t l^at, fo ift bod^ an ftd^ bic SSerlurjung oon potest nid^t auffaUenber toic in itast, is fest u» bgl." Conf. etiam eiusdem ▼iri docti annot. ad v. eiusd. fab. 730 (III 3, 2). E ratione rov 6vvatdv elvai proficisci talibus in rebua valde periculosum planeque mea sententia eyitandum; itaque ex promissione prooemii data : ^Duniquam, nisi ratioues intercedere videbantnr certissimae gravissimaeque", verba tradita condemnavi. (Prorsus perverse 'Potest' traditum mutavitRitschelius in 'Potis' Pseud. 683 (II, 2, 38) , de quo loco v. infra). Haec sufficiant exempla pro multis. — Ceterum Conradt quoque [cf. eius libri, qui inscribitur: ,Die metrische Composition d. Comod. d. Terenz" (Berol. 1876) pg. 111] quara maxime impugnavit talem formae 'potis ( — e)' usum vel abusum; dicit enim Adelph. v. 523 (IV, 1, 7) respecto rectissime vir doctoB, cuius verba non facere possum quin ipsa apponam : „2Barum foH bcnn nid^t in propest boS e«t in gauj getoij!§nlid^er SBetfe berffirst tocrben ? Sd^ fonn eS fd^on nid^t fiir ric^tig ^alten, bafe Hec. 479 unb Phorm. 337 gegcn alle iponbfd^riftcn potest tn potis unb pote gcdnbert toirb; fclbft bcr oorfid^tigc Umpfenbad^ Idfet fid^ gu biefen 2tnbcrungcn Ijcrbei. SKan ge^t babci, toie au^ SJjia^fo in fcincr 2lnmcrfung ju ber ^p^ormioftcUc auSfprid^t , oon bcm ©cbanfen au8 , bafe bie ©Ilipfe bon es, est etc. in bcr UmgangSfpra^c gcrobc bei potis unb pote fcbr gcbrdurfilid^ gctoefen fci; unb man fd^Iie&t bann toeiter: ^at alfo bem 2)id)tcr cine pt)rr^id^if(^c gorm p ©ebote geftanbcn, fo licfec fic^ nid^t crfldren, toarum tt nid^t licber bicfe angetoanbt ^dttc, al8 ba§ trod^difc^c (sic! nempe iambifd^e) potest etc., ba» er erft bcrfiirjcn muBtc" Rectissime iam pergit Conradt: „2)iefer Sd^Iufe ift barum falfc^, tocil cr oorausfc^t, bafe ber 2)id^ter Scrfiirjungen fid^ nur alS fiicenjcn geftattet I)abe, todbrenb bic ©ad^e bocl;, bo Screnj aud^ toobl SScrfe obne SSerfiirjungcn fcrtig befomraen l^fitte, bielmc^r fo ftcl^t , bafe berglcic^en 21nlcf)nungcn an bie UmgangSfprad^c e^er fiir einen ©c^mudf , tocnigfteng fiir dn d^arafteriftifd^ed unb uncntbe^rlid^cg Slement feiner 93crfe gu ad^ten finb."
* ■ - r ;
:^i ■■
— 19 —
et diiudicare possit, sufficiant. Itaque quoniam non est, cur illius generis ceteros locos omnes commemoratione hic aut non dignos aut non egenos, modo male modo bene correctos acervatim proferamus, infinitivi 'potis' recte de coniectura analogiaque restituti laudemus praeter alia [cf. Brixii annot. ad Men. v. 625 (IV, 2, 41)] exempla Truc. 317 (II, 2, 62), Aul. 309 (II, 4, 30); Poen. 1363 (V, 2, 26), ubi equidem cum Goetzio et Loewio malim scribere : „ Verum opsecro te ut lieeat simplum soluere Trecentos Philippos: credo eonradi potis''', quam cum Ussingio: ..Verum obsecro te, lU liceat simplum soluere, Trecentos Philippos: credo eonradi potest'-'- ('potest' sane libri cum A); Men. 625 (IV, 2, 41) (libri male 'potesse').
' Itaque ex iis, quae hac in parte quaestionis disputavimus , Ritschelii annotationem in prima
hac paragrapho excitatam (praeter infinitivum) 'etiam pro aliis formis' »potis« usurpatum dicentis esse restringendam intellexeris. ^ ■ .
.*■»' A-jS'it.?.i ^i: : ■»^...'':-.':'i.-.«.:-r .•._..■■
■■a-iii-'.''; •* * .". "^^ "," ..■ -:i -■ . • iK* y
§ 2-
POTIS et POTE
|
%^^l^ |
||
|
' |
■■h^-^^. ■ |
■ .■■/:; -■^''-; |
|
* |
■ ■■ ' > j . |
|
|
*- |
? ■ ■"''■ |
|
|
» |
i"^'-::^ |
De IV/llL/ et L \J L Lu apud Terentlam.
': a) 'Potis' verbo 'esse' adiecto.
De Terentiano 'potis' adiectivi iisu formarum . quas diximus . et primariae ('potis') et
•debilitatae vel secundariae ('pote') expedit observationem C. F. G. Muelleri (Annal. gymn. Berol.
XXIX (1875) pg. 221 sq.; cf. etiam Engelbrechti 'Studia Terentiana' pg. 28 et 29) discrimen hoc
statuentis praemittere : forma 'potis' ante vocales, 'pote' ante consonantes solet adhiberi, id quod recte
. se habere exemplis paulo post alia sane ratione afferendis cognoscas *).
Cum apud Plautura, alios scriptores, qui formas non cpntractas haud minus exhibeant, non modo •es(t)' singularem cum 'potis', sed etiam pluralem 'sunt' invenias coniunctum [cf. Poen. v. 227 (1,2, 17)], quodammodo mirari licet, quod huius rei exempla frustra quaeras apud Terentium: semper enim, cum pluralis exstat , usurpat hic formas contractas; accedit aliud: formarum , de quibus agimus, nonnisi secundam et tertiani personam indic. praes. a Terentio adhibitam reperimus^) [cf. Merc. 331 (II, 2, 59), Poen. 875 flV, 2. 53)]. Ut haee melius tibi persuadeas, locos, qui huc faciunt liceat omnes hic enumerare: Andr. 437 (II. 6. (5), Eun. 101 (I, 2, 26), ibid. 263 (II, 2, 32). Heaut. 659 (IV. 1, 46). Phorm. 379 (II, 3, 32), Hec. 395 (III. 3, 35), Adelph. 344 (III, 2, 46), ibid. 521 (IV, 1, 5), ibid. 626 (IV, 4, 18); paulo aliter res se habet in Heaut. v. 321 (II, 3, 81), ubi cod. A 'potes' praebeat. ceteri 'potis est': quarum lectionum de priore ob rationem metricam ne cogitari quidem posse in aperto est. alteram in "poti.s es' mutandam esse vel inde apparet, quod hoc loco, ubi Syrus in Clitiphonem invehitur. iam paulo ante ipse G ciim A secundam personara 'es' exhibet.
Excitandus est iam nobis locus intricatior, qui exstat Heaut. 923 (V, 1, 50). Ubi codd. omnes A excepto, qui praebet 'tibi non posse auxiliarier'. 'tibi non posse te auxiliarier' exhibent. Codicis A scripturam ut mancam fem non posse constat; de lectione codicum ex recensione Calliopiana ductorum idcirco vix cogitare licet, quia consilium hoc maxime loeo repetendi accusativi (intercedit 'Foris sapere' accusativo omisso) ex antecedentibus verbis "te aliis consilium dare' omnino non intellegitur, irarao 'te' post 'posse' ad versura explendum a gramraatieo demum repetitum esse facile
1) Contravium, quare huius usus non per se iutellegitur ratio, de formis •necessus' et 'necesse' statuendum esse demonstravit Lachmann vir doctissimus (Lucr. \\, 815). 2) De 'pote fuisset' forma in Phorm. versa 535 (III, 3, 2) tradita t. infra. • -
"■ V,
,.,-■>:■ .* ■■ '
— ■. ,-it.. _-
-cognoscitur. Quibus, nisi fallor,' rationibus perductus Fleckeisen, quem editores plurimi adhuc sunt .secuti, pro 'tibi non possea uxiliarier', codicis Bembini scriptura, 'tibi non potis esse aux.' scribendum ««sse censuit; sed hanc verbi 'posse' formam de coniectura in Terentii contextum ne inferas, valde cavendum. Recte enim iam Engelbrecht 1. 1. hanc Fleckeiseni coniecturam, cum haec locutio nusquam
i
omnino (cf. usum Plautinum) confirmata videatur [at 'potesse' haud raro occurrit, etiam apud Terentium uno loco: Eun. 666 (IV, 3, 24), v. infra] in suspicionem vocavit, cf. etiam Dziatzkonis in editione Terentii comoediarum stereotypa (publici iuris a. 1884 facta) ad hunc locum annot. crit. Quod autem Engelbrecht codicum recensionis Calliopianae scripturam ob chiasmi optime constituti
figuram {'■te aliis' — '■tibi te') »aptissimara« putat, hac de re non recte iudicat, nam qua
ratione, quoniam verba 'Foris sapere' intercedunt, omnino hic de chiasmo cogitari potest? Quae cum ita sint, praeceptoris clarissimi et carissimi Fr. Schoellii coniectura 'tibimet non posse auxiliarier', quam nobiscum sodalibus seminarii philologici Heidelbergensis occasione oblata communicavit, longe maxime arridet: nam et hanc syllabulam 'met' facillime intercidere potuisse intellegitur et pronomini 'tibi' sic optime plus momenti tribui constat. Ji.' In Eun. V. 113 (I, 2, 83), ubi codices praebent 'potuerat' (siraul cum Donati lemmate) • '~
..Neque seibat neque per aetatem etiam potuerat'
Bentleio auctore omnes editores hanc scripturam in formam "iwtis erat' portentosam. quod tempus
plusq. omnino hic ferri non posset, mutandam esse iudiearunt, quam rationem etiam. qui 'Studia
Terentiana' (Vindob. 1883) edidit, A. G. Engelbrecht (v. supra), adeo probavit, ut etiam in An^r. v.
691 (IV, 2, 8):
y,Quibus quidem quam facile potuerat quiescv'
formam illam non contractam inferre minime nolit. *At illud potius hi loci demonstrant, apud Terentium quoque. ut apud alios, nonnumquam terapora quaedam (i. e. hoc loco plusquamperfectum) non cum significatione sane notissiraa et usitatissima. niinime autera priraaria, adhibita inveniri. Qua de re conferenda est C. Fothii disputatio. quae inest octava in Ed. Boehmeri „3tomanifd^c vStubtcn'' (Argent. ■ 1876) vol. II. pg. 243 — 335 inscribiturque: f,1'\t 2>cr)(^icbuU9 lutciu. ^cmpora iu bCU romani|(^en Sprat^cn", u])i praecipue inspicias velim pgg. 301 sqq., 306 sqq.. 313 sqq. Docet enim hic vir doctiis. ut verbis iitar ipsiiis, 'bajj jener 23egriff bcr i^or^eitigtcit ein unroejcntUd^er , du^crlic^ l^injugetretencr unb roeber in bcr i^ormation bcr bctr. Icmpova, nod^ im vEprad)gebrauc^ bcgriinbcter ift (pg. 301). Quali ratione esse tempora plusq. et fut. e.Kaot. non rclativa, sed absolota: 'mogcn ftc nun al^ ^^^^tormcn bcr aoriftijci^cn .^anbtung obcr al^ j^citformen ber juftdnblici^cn .s^^anblung auf^ufaffcn fcin, bcr ^Bcgriff bcr 3?orjcitigfeit licgt (ratione significationis primariae et propriae habita) bcibc 'iJJalc nid)t in i^nen' (pg. 307). Pergit deinde Foth pg. 208 : '2rsicf)tigcv f ur un^ finb bic ^^-dllc bcr iBerrocnbung .bc§ plusqf. ind. in bcr dlteren l^atinitdt 6ei Plaut. unb Terenz. Dic ^uftdublicJ^e ::)tatur bcsfclbcn fann nic^t jrocifct^aft fcin ht\ 23eifpielen, roie fotgenbcn : Plaut. Pseud. 549, Bacch. 424. Cas. 2, 8, 28, Curc. 425 (Dcrgl. Aul. 4, 6, 14). Trin. 160; Ter. Andr. 3. 2. 37, ibd. 5, 1. 20. Ph. 4, 1, 10. Eun. 2, 3, 51. S^lun giebt cS aber cinc ^nja^t anbercr oteUen, in bencn ba3 Plusqf. abrocici^enb oon bem Tcgclmd^igen , in bcr 9Zatur bicfcr ^lcmpu^ bcgriinbctcn ^pradigcbraud^ aoriftifd^ b. % in unferem ^alle gcrabcsu ftatt be3 Perf. hist. gefe^t ju fcin fd^eint, roic folgcnbc 5?cifpie(c jeigen, . . . .: Rud. 555; 1186; Aul. prol. 33; 2. 4, 33; Cist. 1, 3. 38: Most. 547: Stich. 251: Capt. prol. 17; 194; Amph. 919; Bacch. 957; Cas. 3, 4, 9; Merc. 760*. Pag. 313 sq. affert huiusmodi exempla: 'potuisse = bic
■ l;tt-
; i «.,J~*i.-
SRdgt^tett ertangt ^o^en, fdnnen; credidisse = gldubtg gen)orben fein, gtauben ; contempsisse = Detac^ gelemt l^aben, oerad^ten; debuisse = gendt^igt roorben fein, miiffen; habuisse = erroorben baben, fyihen; fiiisse = geroorben fein, fein')'. Huius Fothianae disputationis ratione habita, quin scriptura utroque loco tradita 'potuerat'*) auctoritate editorum posthabita sit servanda, dubitare non possum.
Quae de altera 'potis' adiectivi forma 'pote' cum verbo subst. coniuncta (!) sunt dicenda praeter ea, quae iam supra prolata sunt, paucissimis possunt absolvi, cuius rei unum tantum exstet
exemplum in Phonn. v. 535 (I1I> 3, 2): ' { i^-
.-,'■■• ■■■■.' • , • ' ■ "'.i.
,,hic si pote fuisset exorarier^'- . ' "'"■'■'
Mirus quidara mehercule locus! Dissolutas formas praeter 'potis es(t)' (cf. etiam usum Plautinum)
alias aliis locis neque invenimus codicibus traditas neque de coniectura illatas probavimus. Quid?
Atqui forma 'pote fuisset' hoc loco optime [AG(D)] memoriae prodita non videtur, sed est; num
etiam recta fideque digna? - Neque apud Plautum neque apud Terentium (aut usquam alibi, nisi
egregie fallor,) talis forma traditur dissoluta (dissolutae . formae ceterae sunt praesentis omnes); neque
apud Plautum neque apud Terentium (aut usquam alibi, nisi egregie fallor,) 'pote' forma debilitata
alias cum verbo subst. - ex quibus voculis fprmae 'possum' cett. (forma vero 'primaria') compositae
— traditur coniuncta; neque metrica neque alia ratione ratio huius praesertim hoc loco formae
adhibendae pro 'potuisset' potest cognosci: adeo singularis exstat hic locus Terentii nimii fere Plauto
respecto distrahendarum in cura formanim, ut hanc formam iudicare nihil dubitem adulterinam, cuius
loco velim 'potuisset' inductam. - -
Exemplis adhuc laudati.s aliud artissime cum iis cohaerens, quo, quamquam scriptura ipsa
verbi membra illa iam in unam vocem exhibet coniuncta, tamen huius verbi derivationem facillime
cognoscas, annectendum videtur: dico formam 'potesse' in Eun. v. 666 {IV, 3, 24), ubi cod. A, qui
praebet 'posse', contra reliquorum auctoritatem et Prisciani testimonium (II pg. 507) nihil valere
manifestum est. Quam formam minime in 'pote esse' dissolvere lieere ut prorsus inauditam rationem
dicendi satis dilueide apparet ex iis. quae iam (v. etiam usura Plaut. ) disputata sunt locisque a
Neuio I. 1. tora. II pg. 601 et a Kiiehnero 1. 1. tom. I pg. 521 laudatis. ( etcrum 'potisse' scripturam
restituendam esse iam diximus.
b) *Potis(— e)' verbo *esse' oinisso.
Perpauca^) exstant huius ellipsis exempla in Terentii coraoediis; priraura velira inspicias Adelph. versus 539 (IV, 1. 23) verba: 'Potin ut desinas?' Quera locura huiusraodi solura exstantem
3) Eadem ratione inf. 'eitulisse" in Hec. v. 563 (IV, 1, 48) eiplicandnm esse censeo. Quam saepe denique in ennntiatis condic. irreal. coniunctiTi impf. et plusqf. inter se confusi videntur! 4) Quod ad interpretandum 'potuerat' attinet, Bentleii seiitentiam, qui 'jKttis erat' suum ut irapersonaliter usurpatum eipiicat, vii retinendam esse puto, quoniam optime ex antecedenti 'scibat" inf. 'scire' ad 'potuerat' mente addi posse in aperto est. Prorsus falsa autem philologi illius celeberrimi est opinio in annot. ad h. 1. pergentis : „Potis erat neutro genere, ut semper, accipe : neque Possibile erat eam scire per aetateni"; nani iilud 'ut semper' minime recte se habere apparet ex Adelph. t. 344 (lil, 2, 46), [Eun. 101 (I, 2, 21), Heaut. 659 (IV, 1, 46)]: praeterea non neglegere debebat Britannus doctiss^imus formam 'pote fuisset', quae sine dubio personaliter exstat usurpata, in Phorm. t. 535 (III, 3, 2) traditam, de qua sane statim dicendum erit. Spengel quoque simili errore captus Tidetur, qui in annot. ad Andr. y. 327 (III, 1, 27) formam 'potest' ad probandara significationem tov SvvaTdv fivai, non tov Svvaffvf-m in 'pote esf dissolvat falsam. .») cf. etiam Engolbr. 1. L pg. 29. Ita(|ue Umpfenbachium non recte de eojiiectura domum ii^ Hec t. 479 (lli, .5, 29), quo de loco conferas etiam
;.,;-&.-
•*^ -i 'It'
C. F. G. Muelleri observationi illi, ut hoc hic addam, minime obesse in aperto est, praesertim cum in interrogatioHibus sic formatis coniunctione 'ut (nei' sequente vel cogitatione addenda forma illa 'Potin' adeo usitata esset, ut haee locutio 'Potin ut' iam diu in fonnularum genus abiisse constet, id qood ex permultis locis Plauti illis cognoscas').
Jam proferendi sunt duo loci, quibus forma 'pote' verbo subst. omisso non codicibus praebetur, sed recentioribus demum editoribus sane praestantissimis videbatur pro 'potest' codicibus exhibito inferenda: Adelph. 264 (II, 3, 11), Phonn. 337 (II, 2, 23) — quo de loco v. Conradtii sententiam pg. 18 not. 28 prolatam, quocum facit P. Barth [v. *De inf. ap. scaen. poet. lat. usu' (Lips. 1881) pg. 17].
Priore loco, i. e. Adelph. v. 264 (II, 3, 11) in., quem- Neue I. 1. tom. II pg. 601, quamquam Phormionis illum locum verbis expressis simul cum Bentleii coniectura profert, omisit, praebent codices omnes formam 'potest', Donatus 'pote'. Quo in versu Bentleius non modo coUocationem verborum: ^Nil potest swpra' in ^Nil supra potest\ sed etiam scripturam ipsam 'potest' Faemo auctore in 'pote' mutavit. Quod Bentleius in annotatione ad rationem verborum designandam dicit transponendorum: »Accentus sic commode incidunt, quod in Arte primum est«, id quod non modo ad transpositionem verborum 'quid nam' in 'nam quid', sed etiam 'pote supra' in 'supl-a pote' spectat, hoc nihil valere inter omnes constat'), qualibus in rebus non semel argutius quam acutius egisse virum doctum nemo negaverit. Re vera non est, cur hic a collocatione verboruni cod. A et Donati lemmate exhibita, quam iam Faernus recepit: 'Nil pote supra quidnam e. q. s." recedamus. — Sed iam exsistit alia quaestio, utrum seriptura codd. 'potest' an Donati 'pote' in textum sit reoipienda. Apud Donatum haec leguntur: ,Nihil pote supra ] pote pro potis'. Quodsi in lemmate tantum Donati 'pote' legeretur, huic rei per se nihil esset tribuendum : quoniam autem verbis expressis »'pote' pro 'potis'« annotat, in hac annotatione testimonium quoddam inesse exquisitum, quod etiam eodicum fidem superet, nisi fallor, in aperto est. Itaque Spengelii iudicium. qui, quantuni equidem scio. post Bentleium editorum primus et unus in praef. ad Andr. pg. XXVI et annot. ad h. v. pg. 118 — quamquam exemplum, quod append. crit. 1. 1. ex Phorm. v. 553 (III. 3, 20) affert. minime reete excitatum est — , codicum scripturam servatam^) vult, ratione carere unusquisque concesserit. Fleckeiseni et Wagneri scripturam 'potis' etiam mimis ferri posse patet.
Exinde transferenda est nobis eadem ratio ad Phorm. v. 337 (II, 2, 23). Faemo sic scandenti: »N6n pojtest satis | pr5 meri|to ab illo | tibi rcjferri gratia« recentiorum
Conradtii disputationem („S)ic mctrifc^e 6om))Of. etc"), pro 'potest' forma tradita 'potis' verbo sabst. omisso inttilisse constat (cf. Bentleii coniect., ubi distractio vocularum 'potis'' et 'est' vitiosa) ; immo 'potest' codd. omnibus et Donati lemmate traditum leni vocabulorum transpositione adbibita (quae iam in Fleckeiseni reperitur editione) Engelbrecht
1. 1. ead. pg. recte monuit esse retinendum. 6) Cf. Engelbr. 1.1. pg. 28,29. 7) Conf. vv. Adelpb. 279 (II, 4, 15), ibid. 909 (V, 7, 11) ; — Heaut. 453 sq. (III, 1, 44 sq.), ibid. 880 (V, 1. 7) et Wagneri annot. ad h. t., Adelph. 96 sq. (1,
2, 16 sq.) et Spengelii annot., etc. 8) Sane, quod ad rem metricam et grammaticam attinet, utraqne scriptura ferri potest. Nam, ut alia omittam, omnino in pede primo versuum iambicorum foriiiando poetas antiquos libertate usos esse maxima constat — cf. ex. gr. Christii „Wlttxit ber ©riec^cn unb Stbmcr" (II. ed.) pg. 330 — , ita ut etiam tres sjllabae, 'toelc^e nad^ ben getool^nltd^en SRcgcIn ber $rofobie cinen 93acc^tu^ bilbcn' optime in pede illo adbiberi possint. Ex exemplis autem, quae Christ ad hanc rem aftert probandaiii, unum niihi displicet: "student facere' sumptum ex Adelph. t. 900 (V, 7, 2), quia priores tres syllabae mihi quldem ^noc^ ben gelnoi^nlic^en Slegcln ber ijitofobte'' potius amphibrachyn efficere videntur, ita ut hic in prima sede proceleusmaticus , quem saepius a poetis Romanorum scenicis praecipue in versuum iambicortim primo pede [cf. ex. gr. Heaut. v. 923 (V, 1, 50)] admissiim esse nemo nescit, exstet. ■; J^ -■•^
• ♦
.,.•..<
ix^
Do 'ab-l ftrb I tfbi ref^rri gr£ltia« Bentleio auctorfe eciitoi ithefunt omnes. Sed, quamquam ob hanc rationem, ut Bentleius iudi^|ir6 Videtur, %VOSir f^Bieli08irHiinime necessario in 'pote' est mutanda, nihilo setius 'pote' esse legendum eenseo. Non mOdiD^ enim formas non contractas et contractas verbi 'posse' a librariis sive consilio sive neglegentia saepe esse confnsas, sed etiam fonnam 'est' non semel male illatam constat, — id quod hx)c loco fortasse etiam facilius, quia vocabulum 'POTE' sequuntur litterae 'SAT', quam' in Adelph. versu illo, ubi 'SUPRA' subsequitur, fieri potuisse intellegitur. Haec tantum inter ambos locos. intercedit ratio, quod iUic forte quadam annotationem Donati gravissimara habemus, hic non habemus. Lemmatibus Donati (et Eugraphii) in rebus criticis nihil fere esse tribuendum inter omnes constat. Quare analogiae ratione hoc quoque Phormionis loco 'pote' pro ^potest' (codd. omnibus et Donati Eugraphiique lemmatibus tradito) restituendum Spengeliique iterum aliter sentire visi (conf. exempla praef. ad Andr. pg. XXV congesta) sententiam reiciendam esse iudico. . <. . ■ ;-
'^" i'.
|
■ y. |
|
|
■ ■ ■ |
|
|
i "/■. |
|
|
'•vrT''. '■^■'''•\r '■ |
f '..■-. |
|
'■' |
i • '-c |
■:S
. ?--J
•* (.
:«'' •■^
■'^''. ■ ■ .
..■:«,
:. ^f
■ V3E
'*... J
^lpip^fplipliip^iiplswpp
ENDOF
TITLE
^-
...-.■S^'*iLeJ\: A...y-^- i-:*'v-:;'-